సంస్కృత భాషావేత్తల ప్రకారం పదాల వర్గీకరణ

“Indian Theories of Meaning” పుస్తకం చదవడం ఇంకా నెమ్మదిగా కొనసాగుతోంది. పదాలను దాటి, వాక్యం ఎలా ఉద్భవిస్తుంది అన్న Sphota theory గురించిన చర్చల దాకా వచ్చాను. ఆ చర్చ నాకు ఆట్టే ఆసక్తికరంగా తోచలేదు – theory మాత్రమే ఎక్కువగా ఉన్నట్లు తోచి ఆట్టే ఆలోచించలేదు. మధ్య మధ్యలో కొన్ని అంశాలు (శబ్దానికి, అర్థానికి సంబంధం గురించి చర్చ) వంటివి కొంచెం pragmatics గురించి ఆలోచనలు కలిగించాయి కానీ, ఎక్కువ భాగం నేను relate చేసుకోలేకపోయాను. కానీ దానికి ముందు పదాల వర్గీకరణ గురించి రాసిన అధ్యాయం గురించి తరువాత చాలాసార్లు అనుకున్నాను. దాని గురించిన టపా ఇది.

ప్రాచీనుల ప్రకారం పదాలలో నాలుగు వర్గాలంట: యౌగిక, రూఢ, యోగారూఢ, యౌగికారూఢ.

౧. యౌగిక: వ్యుత్పత్తి ని బట్టి ఉన్న అర్థం చెప్పగలిగే పదాలు. “It’s meaning is determined by those of its component parts, and does not signify anything more or less than the meanings of its parts”. ఇలాంటి పదాల అర్తాలు వ్యుత్పత్తి, వ్యాకరణం తెలిస్తే గ్రహించవచ్చన్నమాట. రచయిత “derivative” అని అనువదించారు ఈపదాలని ఇంగ్లీషులోకి. నాకైతే compositional సబబేమో అనిపించింది. (principle of compositionality గుర్తొచ్చి.)

ఇందులో మూడు రకాలంట మళ్ళీ. కృదంత, తద్దిత, సమస్త పద. క్రియా పదాలకి ప్రత్యయాలు (suffixes) జోడించగా ఏర్పడేవి కృదంత యౌగికాలు (వచ్చాడు, వస్తారు వంటివి అనుకుంటాను) అనబడు primary derivatives, నామవాచకాలకి ప్రత్యయాలు జోడిస్తే ఏర్పడేవి తద్దికాలు అనబడు secondary derivatives, రెండు లేదా ఎక్కువ పదాల కూర్పుతో ఏర్పడే సమస్త పదాలు (compound words).

౨. రూఢ: conventional అన్నారు. అర్థానికి, వ్యుత్పత్తికీ సంబంధం లేని పదాలు (కుక్క, పిల్లి ఇట్లాంటివి). కొన్ని సందర్భాల్లో వీటికి క్రియా ధాతువులో (verbal roots), ప్రత్యయాలో (suffixes) ఉన్నట్లు అనిపించినా వీటిని వాటి నుంచి వచ్చిన derivatives అని చెప్పలేము.

౩. యోగరూఢ: Derivative meaning, conventional meaning రెండూ ఒకటైన పదాలు. ఉదాహరణలుగా: పంకజం, కృష్ణసర్పం అన్న పదాలు చెప్పారు. పంకజం – మనం కమలం (lotus) ను అంటాము. వ్యుత్పత్యర్థం బురదలో పుట్టినది అన్నది కమలానికీ వర్తిస్తుంది. కృష్ణసర్పం/నల్లత్రాచు కూడా అలాగే. భారతీయ భాషావేత్తల ప్రకారం “conventional usage restricts the application of the derivative sense” పంకజం అని బురదలో పుట్టిన ప్రతిదాన్ని అనము కదా, అనగలిగినా కూడా. ఇది చదివాక యౌగిక పదాలకి “derivative” అని వాడ్డమే సబబు కాబోలు అనిపించింది.

౪. యౌగికారూఢ/రూఢయౌగిక: ఒక పదానికి వ్యుత్పత్యర్థం, రూఢికార్థం వేరుగా ఉన్నప్పుడు, రెండూ సరైన అర్థాలే అయినప్పుడు అది యౌగికారూఢం. ఉదాహరణగా ఆశ్వగంధ అన్న పదం ఇచ్చారు – derivation బట్టి చూస్తే గుర్రం తాలూకా వాసన, convention బట్టి చూస్తే చెట్టు పేరు.

కొంతమంది ఐదో రకం పదాలను కూడా చెబుతారట – నిరూఢలక్షణాలని – “words commonly used in their metaphorical sense”.

చివరగా, Brhaddevata అన్న గ్రంథం ప్రకారం ఒక పదాన్ని ఐదు రకాలుగా వర్ణించవచ్చట:
– Derived from the root
– Derived of the derivative of the root
– Derived from compound meaning
– derived from a sentence
– confused derivation.

అదీ పదాల వర్గీకరణ కథ.

(ఒక్క గమనిక: ఆ పుస్తకం చదువుతున్నాను గాని, నాకు ఆసక్తికరంగా తోచినవి, ఎంతోకొంత అర్థమైనవి, నాకు ప్రస్తుత Natural Language Processing పాఠ్యాంశాలతో, పరిశోధనలతో సామ్యం ఉన్నట్లు తోచినవీ మాత్రమే బ్లాగులో పంచుకుంటున్నాను. ఆయా పుస్తకాల సారాన్ని జాతి జనులకి బోధించడం నా కర్తవ్యం కాదు- గమనించగలరు. అసలింతకీ ఈ పుస్తకం చేసినదే అది – ప్రాచీనుల రచనల సారాన్ని క్లుప్తంగా చెప్పడం.)

Published in: on August 12, 2017 at 6:47 pm  Comments (5)  
Tags:

సందర్భాన్ని బట్టి అర్థం – పూర్వపు భాషావేత్తల ఆలోచనలు

గత టపాలో ప్రస్తావించిన “Indian Theories of Meaning” పుస్తకాన్ని బట్టి ఒక పదానికి ఒక సందర్భంలో సరైన అర్థం తెలుసుకోవడం ఎలా? అన్న దానిగురించి అప్పటి భాషావేత్తల్లో, తత్వవేత్తల్లో చాలా చర్చ జరిగినట్లు తోస్తుంది. సందర్భాన్ని బట్టి అర్థం తెలుస్కోడానికి చూడవలసిన లక్షణాల గురించి రాశారు. వాటి గురించి క్లుప్తంగా నేను తెలుగులో రాసుకుంటున్న నోట్సు ఇది.

అ) సంసర్గ/సంయోగ – ప్రస్తుత వాక్యంలో ఒక పదం తాలూకా అర్థం అది దానికి వాక్యంలో గల మరో పదంతో ఉన్న సంయోగాన్ని (association) ని బట్టి నిర్థారించడం. “గురువు” అన్న పదానికి ఆంధ్రభారతిలో చూస్తే ఉపాధ్యాయుడు, బృహస్పతి, కాపాడువాడు, లఘువు కానిది, కులపెద్ద ఇలా పదిహేను దాకా అర్థాలున్నాయి. మన వాక్యంలో “దేవ గురువు” అని ఉంటే బృహస్పతి అని, “రెండు గురువులు” అంటే “లఘువు కానిది” అని అర్థం చేసుకోవడం అనిపించింది.

ఆ) విప్రయోగ: “కలం” అన్న పదానికి – లేఖిని, ఓడ, ఇరవై నాలుగు శేర్లు, పాత్ర, గండి, రేతస్సు అంటూ ఇన్ని అర్థాలున్నాయి ఇప్పుడే ఆంధ్రభారతి నిఘంటువు వల్ల తెలిసింది నాకు. కానీ మనబోటి ఆధునికులు వచ్చి “సిరా లేని కలం” అంటే “సిరా” అన్నది వీటిల్లో పెన్నుకి మాత్రమే సరిపోయే పదం కనుక, అది లేని కలం అంటే లేఖిని కావాలి అని నిర్థారించుకోవడం.

ఇ) సాహచర్య: పరస్పర సంయోగాన్ని బట్టి అర్థం చేసుకోవడం. రాముడంటే శ్రీరాముడు, బలరాముడు, పరశురాముడు – ఎవరైనా కావొచ్చు కానీ, సీతా రాములనో, రామ లక్ష్మణులనో రాసినపుడు శ్రీరాముడనే కదా! అయితే ఇది కూడా ఒకవిధమైన సంయోగమే కదా అనుకోవచ్చు కానీ, జగన్నాథుడనే పండితుడు ఈ విధంగా ద్వంద్వ సమాసం లాగా ఉంటే అది సాహచర్యమని భేదం చెప్పాడంట. (ఈయన తెలుగాయనంట. ఇప్పుడే వికీ ద్వారా తెలుసుకున్నా!)

ఈ) విరోధిత: కర్ణార్జునులు అంటే ఇక్కడ కర్ణుడికి అర్జునికి ఉన్న విరోధం అన్న సంబంధం కారణంగా ఇది కర్ణుడి విరోధి, పాండవ మధ్యముడైన అర్జునుడు కానీ, కృతవీర్యుడి కొడుకు కార్తవీర్యార్జునుడు కాదని అర్థం చేసుకోవచ్చు. దీనికి సాహచర్యానికి తేడా ఏమిటన్నది వాళ్ళు రాయలేదు కానీ, ఈ “విరోధం” అన్నదే అని నేను అనుకుంటున్నా. సంయోగం-విప్రయోగం మధ్య తేడా లాగానే.

పై నాల్గింటినీ “సహసంబంధం” (collocation) అన్న గుంపు కింద చేర్చవచ్చు.

ఉ) అర్థ: Purpose served అని రాశారు ఆంగ్లంలో. దీనికి నాకు సరైన ఉదాహరణ తట్టడం లేదు కనుక వాళ్ళదే వాడతా. “అంజలినా జుహోతి” అని (oblation with folded hands), అంజలినా సూర్యం ఉపతిష్ఠతే (worship sun with folded hands) అని రెండు వాక్యాలుంటే, రెంటిలో “అంజలి” అన్న పదానికి గల అర్థ భేదాన్ని వాళ్ళు చేస్తున్న పనిని బట్టి నిర్థారించడం.

ఊ) ప్రకరణ: ఆ పదం వచ్చిన వాక్యం ఏ సందర్భం లో ఉంది అన్నదాన్ని బట్టి. గాంధీ గురించి వాక్యం ఉంటే అది ఏ గాంధీ? అన్నది తెలియాలంటే అది ఏ వాక్యంలో, ఏ సందర్భంలో వచ్చిందో తెలియాలి కదా.

ఋ) లింగ: “indication from another place” అని రాశారు వివరణగా. నాకైతే ప్రకరణ లాగానే అనిపించింది. ఇప్పటిదాకా మొదటి ఐదూ వాక్యం పరిధిలో అర్థాన్ని గురించి చర్చిస్తూంటే ఈ రెండూ వాక్యం పరిధి దాటి చుట్టుపక్కల వాక్యాల్లోని సమాచారాన్ని బట్టి పదార్థాన్ని నిర్ణయించడాన్ని గురించి చెబుతున్నట్లు అనిపించింది (anaphora resolution గురించి రాసినట్లు తోచింది)

ౠ) శబ్దస్యానస్య సన్నిధి: “vicinity of another word” అన్నారు. collocation లాగానే అనిపించింది. చుట్టుపక్కల ఉన్న ఏదో పదం మూలాన ప్రస్తుత పదం తాలూకా నానార్థాలలో కొన్ని illogical అనిపించడం. అక్కడ ఇచ్చిన ఒక్క ఉదాహరణ మాత్రం కొంచెం తేడా ఉందని చెప్పింది. “కరేన రజతే నాగాః” అని వాక్యం. కర (చేయి, తొండం), నాగ (ఏనుగు, పాము) అని రెండు పదాలకీ నానార్థాలున్నా, ప్రతి పదం రెండో పదం తాలూకా అర్థాన్ని నియంత్రిస్తుంది అంటారు.

ఎ) సామర్థ్య: “కోకిల మధువు మత్తులో ఉంది” అన్న వాక్యంలో మధువు కి అర్థం కావాలంటే, ఆంధ్ర భారతి ప్రకారం పాలకూర మొదలుకుని పూదేనె దాకా నానార్థాలు ఉన్నాయి కానీ, కోకిలని మత్తుకు గురిచేయగలిన సామర్థం కలది వసంత ఋతువు కనుక ఇక్కడ అదే సరైన అర్థం అని నిర్థారించడం.

ఏ) ఔచితి: ఒక సందర్భానికి సరిగ్గా తోచే అర్థం. పైవన్నీ కూడా దానికోసమే కదా అనిపించింది కానీ అలంకార ప్రయోగాలు చేస్తున్నప్పటి వాక్యాల గురించి అనుకుంటున్నాను ప్రస్తుతానికి.

ఐ) దేశ: సంఘటన జరుగుతున్న స్థలాన్ని బట్టి అర్థం నిర్థారించడం.

ఒ) కాల: అలాగే, కాలాన్ని బట్టి.

ఓ) వ్యక్తి: లింగ భేదాన్ని బట్టి అర్థం గ్రహించడం.

ఔ) స్వర: ఉచ్ఛారణ బట్టి అర్థంలో తేడాలు గ్రహించడం.

మొత్తానికైతే నేను ఇదంతా చదివి వీటిని మూడు భాగాలుగా వర్గీకరించుకున్నా:
– వాక్యంలోని ఇతర పదాలతో సహసంబంధం (అ, ఆ, ఇ, ఈ, ౠ, ఎ, ఏ)
– పదం వాడిన broader context (ఉ, ఊ, ఋ, ఐ, ఒ)
– ఇతర పదాలతో సంబంధం లేకుండా పదం లోనే inflection వల్లనో, ఉచ్ఛారణ వల్లనో తెలుసుకోవడం (ఓ, ఔ)

పుస్తకంలో ఆయన కూడా మూడు వర్గాలు చేశాడు.
– grammatical means such as gender, part of speech, flectional endings
– verbal context
– non-verbal, situational context
(నేను వెర్బల్-నాన్ వెర్బల్ అని కాక ఒక వాక్యం, పలు వాక్యాలు అని విభజించుకుని, వెర్బల్-నాన్ వెర్బల్ కలిపేశానన్నమాట).

మొత్తానికి పెద్ద లిస్టే.

మతిలాల్ గారి పుస్తకంలో వీటి గురించి ఇదివరలో చదివా కానీ, ఐదేళ్ళ నాటితో పోలిస్తే ఇప్పుడు కొంచెం ఈ అంశాల మీద ఎక్కువ అవగాహన ఉన్నందువల్ల కొంచెం స్పష్టత వచ్చింది ఆలోచన. మళ్ళీ ఓసారి ఆ పుస్తకం చదవాలి.

Published in: on July 28, 2017 at 12:08 am  Comments (3)  
Tags:

పదాలకి అర్థాలు ఎలా తెలుస్తాయి?

“Indian Theories of Meaning” అని ఒక పుస్తకం గత నెల చెన్నై వెళ్ళినపుడు అడయార్ థియొసాఫికల్ సొసైటీ వారి పుస్తకాల దుకాణంలో కొన్నాను. నిన్న అది చదువుతూండగా “How do we learn the meanings of words?” అన్న శీర్షిక కింద ప్రాచీన భారతీయ తత్వవేత్తల ప్రకారం ఉన్న ఎనిమిది మార్గాల గురించి రాశారు. వాటి గురించి క్లుప్తంగా:

౧. వృద్ధవ్యవహార: పెద్దలు పదప్రయోగం నుండి. ప్రభాకరుడనే మీమాంసకుడి ప్రకారం భాష నేర్చుకోడానికి ఇదే మార్గమట. పెద్దలు మాట్లాడే వాక్యాలు, వాటికి అనుబంధంగా చేసే పనులను బట్టి వాక్యాలు, పదాలు, అర్థాలు నేర్చుకోడం సహజమైన మార్గం. ఇందులో మూడు రకాలు:
– ప్రత్యక్ష : నేరుగా మాటకీ-చేతకీ సంబంధం చూడగలగడం.
– అనుమాన (inference): అన్నవారి మాటకి విన్నవారి స్పందనని బట్టి అర్థం ఊహించడం
– అర్థపత్తి (postulation): రాజు గారి పెద్ద భార్య మంచిదంటే చిన్న భార్య కాదని అనుకోడం అర్థపత్తి అనిపించింది నాకు అక్కడ ఉదాహరణ చూస్తే.
చాలా మంది సంస్కృత భాషావేత్తలు ఈ విధంగా నిజజీవితంలో వాడుకను నేర్చుకుంటూ భాష నేర్చుకోవడం ఉత్తమమైన పద్ధతని భావించేవారట.

౨. ఆప్తవాక్య: నమ్మదగ్గ వ్యక్తి నుండి వచ్చే వాక్యాల ద్వారా పదాల అర్థాలు తెలుసుకోవడం. ఇందుకు ఉదాహరణగా పిల్లలకి వాళ్ళ తల్లిదండ్రులో, బంధువులో ఇంట్లో భాష నేర్పే ప్రయత్నం చేయడం ఉదాహరణగా చెప్పారు. అంటే “ఆయన నాన్న. ఈమె అమ్మ. ఇది పెన్ను” ఈ టైపులో నేర్పితే క్రమంగా అర్థాలు తెలియడం.

౩. వ్యాకరణం: పదాల పుట్టుక, కూర్పు మొదలైనవి వ్యాకరణం ద్వారా నేర్చుకోవడం. వ్యాకరణానికి గల ముఖ్య ఉపయోగం తొందరగా సరైన భాష నేర్చుకోవడమే అన్నారు ఈ రచయిత.

౪. ఉపమాన: పోలికని బట్టి నేర్చుకోవడం. ఫలానా అడవి దున్న ఆవు జాతికి చెందినవాటిలా ఉంటుందని చెబితే, తర్వాత దాన్ని ఎపుడన్నా చూసి గుర్తు పట్టగలగడం (థియరీ చదివి ప్రాక్టికల్స్ చేయగలగడం?)

౫. కోశ: అమరకోశం టైపు పుస్తకాల నుండి నేర్చుకోవడం.

౬. వాక్యశేష: ఏదన్నా వాక్యంలో పదం అర్థం కాకపోతే తక్కిన భాగం కూడా చదివి సందర్భాన్ని బట్టి అర్థం చేసుకోవడం.

౭. వివృతి: వ్యాఖ్యానం ద్వారా అర్థం చేసుకోవడం

౮. సిద్ధపదసాన్నిధ్య: ఒక వాక్యంలో ఇతర (మనకి అర్థం తెలిసిన) పదాలతో ఈ పదానికి ఉన్న సంబంధాన్ని పట్టి పదార్థాన్ని గ్రహించడం.
ఇదే అర్థం వచ్చేలా J.R.Firth అనే బ్రిటీషు భాషావేత్త యాభైల్లో అన్నారు. ఆ వాక్యం ఇది: You shall know a word by the company it keeps (Firth, J. R. 1957:11)
తరువాత్తరువాత Firth ఆలోచన భాషాశాస్త్రాన్నీ, తరువాత కంప్యూటర్లనీ భాషాశాస్త్రాన్నీ కలిపే కంప్యుటేషనల్ లింగ్విస్టిక్స్ నూ ప్రభావితం చేస్తున్న Distributional Semantics అన్న పరిశోధనారంగం గా మారింది. ప్రస్తుతం నడుస్తున్న Deep Learning హవాలో భాషకు సంబంధించిన సాఫ్ట్వేర్ వెనుక ఉన్న Word embeddings కూడా ఈ distributional semantics పుణ్యమే. ఈ విషయమై భారతీయ భాషావేత్తలు ఎప్పుడో ఆలోచించారని తెలిసి ఆశ్యరంగా అనిపించింది. ఇదివరలో దీని గురించి బి.కె.మతిలాల్ గారి పుస్తకంలో ప్రస్తావించారు కానీ ఇంత వివరంగా లేదనుకుంటాను.

ఈ క్రమంలో ఈ “ఎనిమిది మార్గాల” గురించి వెదుకుతూండగా తెల్సిన మరో విషయం – 8 way of knowing అని నేటివ్ అమెరికన్, నేటివ్ ఆస్ట్రేలియన్ మొదలైన ఆదివాసీల మధ్య కూడా ఉందని. ఆన్లైన్ దొరికిన ఒకటి, రెండు లంకెలు చూడగా అది, ఇది వేరేలా అనిపించాయి కానీ, నేను పెద్దగా చదవలేదు వాటిని.

********

ఈ పుస్తకం వివరాలు:
Indian theories of meaning
Kunjunni Raja
Adyar Library Research Center.
First published in 1963 (Originally: doctoral thesis at London University)
అడయార్ థియోసాఫికల్ సొసైటీ వాళ్ళ దగ్గర దొరుకుతుంది.

Published in: on July 24, 2017 at 11:39 pm  Leave a Comment  
Tags: