‘అపరిమితానురాగ సుమనోలసయై చిగురాకు-చేతులన్-
తపసిని కౌగిలించె, వనితా,-ఇదె రంభ-’; ‘తలంప రంభ -తాన్-
-అపరిమితానురాగ సుమనోలసయై చిగురాకు-చేతులన్
తపసిని కౌగిలించు టుచితంబె కదా!’-అన, నవ్వె రంభయున్.

- హనుమంతరావు గారు “ఈ పద్యంలో శ్లేష, వక్రోక్తి అలంకారాలు పెద్దన గారు చమత్కారంగా వాడారు” అని రాసారు. నాకు కూడా అదే కారణానికి నచ్చింది కానీ, మామూలు “నిరలంకార” తెలుగు నర భాషలో – ఒకే వాక్యాన్ని రెండు రకాలుగా ప్రయోగించి, ఒక రంభను ముగ్గుర్ని చేసినందుకు నచ్చింది అని చెప్పడంలో ఉన్న సుఖం వేరు కనుక, నేను ఇలా చెప్పుకుంటున్నా

అర్థం: “అపరిమితమైన ఎర్రదనం గల పూలతో అలసి, వంగి, చిగురాకులనే చేతులతో తపసి వృక్షాన్ని (అవిసె చెట్టు) కౌగిలించుకున్నది ఈ రంభా వృక్షం (అరటి చెట్టు)” అని ఒక చెలి అంటే,
“ఆలోచించి చూస్తె, రంభ (అప్సరస రంభ) అపరితమైన అనురాగం గల మనసుతో పరవశయై ఋషీశ్వరుడిని కౌగిలించుకోవడం మామూలే కదా” అని ఇంకొకావిడ అనింది.
రెండూ విన్న రంభ (ఆ చెలికత్తెలలో ఒకావిడ పేరు రంభ!) నవ్వింది.

ఈ కాసిని పద్యాలలోనే నాకు రకరకాల భావాలు, భ్రాంతులు కలుగుతున్నాయి – విసుగూ, విరామంతో సహా. ఇక ఈ జీవితంలో ఎప్పుడన్నా మనుచరిత్రను నిజంగా చదవడం మొదలుపెడితే, దాని గురించి ఎవరికన్నా చెప్పాలంటే, ఇలా వక్రోక్తులు, శ్లేషలు వాడుకోవాల్సిందే ఏమో!

అలాగ, అంతా బానే ఉంది కానీ, ఒకళ్ళిద్దరు అబ్బాయిలు మాత్రం మొదట్నుంచే, అంటే మా ప్రొఫెసర్ ఉన్నప్పుడు కూడా కొంచెం పెడసరంగానే ఉండేవాళ్ళు. ఆయన చేతి నుండి నేను పగ్గాలు తీస్కున్న క్షణం నుండీ మరీ పేట్రేగుతున్నట్లు అనిపించినా కూడా, మనకెందుకులే అనుకుంటూ పట్టించుకోలేదు ఇన్నాళ్ళూ. పోయినవారం ఒక స్టూడెంటు ఏదో ప్రెజెంటేషన్ ఇచ్చాక, ఇంకా టైం ఉంది కదాని వాళ్ళు కోర్సులో చేయవలసిన ప్రాజెక్టు గురించి మాట్లాడుతూ, వాళ్ళ వాళ్ళ అభిప్రాయాలు కనుక్కుంటూ ఉండగా – ఒకడు “నాకింకా బోలెడు సబ్జెక్టులు ఉన్నాయి… టైం లేక ఆలోచించలేదు” అన్నాడు. నేను కాస్త అవాక్కైనా సర్దుకుని, సరేలే, ఇంకా వీళ్ళకి ప్రాజెఖ్టు నిర్ణయం తెలియజేయడానికి వారం టైం ఉంది కదా అనుకుని పక్కన కూర్చున్న మరో అబ్బాయిని అడిగాను. పాపం అతను అతనికి తోచిందేదో చెబితేనూ… నేను దానికి నాకు తోచినంతలో ఏదో సలహా చెప్పాను… ఫలాన ఎక్స్పెరిమెంటు కూడా ట్రై చేయి అని. వాడు మనసులో ఏమనుకున్నా కూడా, పైకి సరే అన్నాడు. ఇంతలో మరో పక్క నుంచి ఒకడు – “ఆ, కోర్సు ప్రాజెక్టుకి ఆమాత్రం చాల్లే” అన్నాడు …గట్టిగానే. అది గానీ ఇండియా అయ్యి ఉంటే, “మీరు దయచేసి బయటకు వెళ్ళండి సార్” అని ఉందును మరియాదగా. మరి ఇక్కడ ఎలా స్పందించాలో తెలీక, అప్పటికి వదిలేద్దాం లే అని… తరువాతి మనిషితో చర్చ మొదలుపెట్టా.

కానీ, ఇంటికొచ్చాక కూడా మనసు స్థిమిత పడలేదు. ఎంతైనా, మనకి మన ప్రొఫెసర్లతోనూ, లెక్చరర్లతోనూ, ట్యూటర్లతోనూ ఎలాంటి గొడవలున్నా, వాళ్ళ మీద కోపం ఉన్నా, చులకన భావం ఉన్నా… మన గ్రేడ్లు వాళ్ళ చేతిలో ఉంటాయి అని స్పృహ ఉంటుంది కనుక వాళ్ళని ఏమీ అనం కదా (కోపంతో పళ్ళు కొరుక్కోడం తప్ప ఏమీ చేయలేకపోవడం నాకూ అనుభవమే…నేనూ స్టూడెంటునేగా..హీహీ)… అలా ఎలా అనగలిగారు? అని. “కోర్సు ప్రాజెక్టుకి ఇది చాల్లే” అని ఇంకోడి ప్రాజెక్టు గురించి అనగలిగిన వాడు ఈ కోర్సుకి ఊరికే సబ్జెక్టు తెల్సుకోడం కోసం వస్తున్నాడనీ, రిజిస్టర్ కాలేదనీ నాకు తెలుసు. అందువల్ల అతని తలపొగరు నాకు తేలిగ్గానే అర్థమైంది. రెండో వాడి వాలకమే అర్థం కాలేదు. అసలుకి ఈ కోర్సుకి ప్రాజెక్టే మూలం. వాడు అదే చేయడం మీద ఆసక్తి చూపకుంటే, వాడు పాసయ్యేది ఎలా? అని నా సందేహం. ఈ సందేహాల మధ్య, ఇంటికొచ్చాక, మా ప్రొఫెసర్ ని సంప్రదించా – “ఇలాగ, నేను మరీ స్నేహంగా ఉన్నందుకో ఏమో, ఇలా చేస్తున్నారు… కొంచెం “టీచర్” లా ఉండమంటారా ఒక్క పది నిముషాలు నెక్స్ట్ క్లాసులో?” అని అడిగా. ఆయన సరే అన్నారు.

ఇంక, ఆ నెక్స్ట్ క్లాసు – “ఆసక్తి లేని వాళ్ళు, తాము చాలా తెలివైన వాళ్ళం అనుకునే వాళ్ళు, టైము లేని వాళ్ళు దయచేసి బైటకి వెళ్ళిపోండి, ముప్పై సెకన్లు టైం ఇస్తున్నా” అన్న వార్నింగ్ తో మొదలుపెట్టా పిన్ డ్రాప్ సైలెన్స్ ఆ ముప్పై సెకన్లూ. ఆ తరువాత, సరిగ్గా ఈ ఇద్దరే – “వాట్ ఈజ్ ఆల్ దిస్?” అన్నారు. “పర్సనల్ గా నిన్ను ఏమీ అనట్లేదు. జనరల్ గా చెప్తున్నా” అన్నా. మల్లీ సైలెన్స్. ఒక ఐదు నిముషాలు – క్లాసులో కొంచెం క్లాసులోలా ఉంటే బాగుంటుంది గట్రా చెప్పి… ప్రాజెక్టులు, గ్రేడ్లు…ఎలాగ ఎవాల్యుయేట్ చేస్తాము…ప్రాజెక్టు చేయకపోతే ఏమవుతుంది? డెడ్లైన్లు ఏమీటి? ఇదంతా వివరంగా చెబుతూ… “ఏది ప్రాజెక్టుకి సరిపోతుంది? ఏది సరిపోదు? అన్నది నిర్ణయించేది, వాటికి మార్కులేసేది మేము. మీకు మీరే వేస్కునే సౌలభ్యం ఈ కోర్సులో లేదు” అని చెప్పి “నాకు టైము లేదు…నాకు వేరే కోర్సులు ఉన్నాయి లాంటి దిక్కుమాలిన కారణాలు చెబితే నేను వినను, ప్రొఫెసర్ అంతకంటే వినరంట” అని కూడా చెప్పా మళ్ళీ పోయినక్లాసులో “టైములేదు” అన్నవాడు లేచాడు… “ఏమిటీ గోల?” అన్నాడు. “నువ్వెందుకు ఉలికిపడతావ్? నేను మామూలుగా అందరికీ చెబుతున్నా” అనేసరికి ఊరుకున్నాడు. కానీ, ఆ మాటల్లోనే అర్థమైంది…వీడు కూడా ఆడిట్ బాపతని. అందుకే నిబ్బరంగా అలాంటి వ్యాఖ్యలు వేయగలిగాడని! ఈ విధంగా, నా కోపాగ్ని జ్వాలలు ఆహుతి చేసాక, అసలు క్లాసు కొనసాగింది. తక్కిన వాళ్ళు మామూలుగానే మాట్లాడారు. మాములు లాగానే, సందేహాలు ఉన్న వాళ్ళు అడిగారు… ఏదన్నా చెప్పేది ఉన్న వాళ్ళు చెప్పారు…. అంతా బానే అయ్యింది.

సరే, ఒకసారి గట్టిగా చెప్పాను కనుక, ఇక ఊరుకుంటారులే అనుకుని, నా మానాన నేను వెళ్ళిపోయా కానీ, కొత్త సమస్య మొదలైందని అనుకోలేదు – ఆ సమస్య పేరు అనవసర పశ్చాత్తాపం. ముందునుంచి మంచి విద్యార్థులైనా, తమలో తాము ఈ కోర్సుకి న్యాయం చేయలేదని కుమిలిపోయే వాళ్ళు ఉంటారు కదా (అబ్బో! అలా నేను ఎన్నిసార్లు ఫీలయ్యానో!)…వాళ్ళ ఈమెయిల్స్. “మా ప్రవర్తన నీకు, ప్రొఫెసర్ కీ బాధ కలిగించినందుకు సారీ. నిజానికి నేనేదో ఫలానా సమస్య వల్ల, క్లాసుకి లీవ్ పెట్టినప్పుడు పర్మిషన్ అడగలేదు… నాది నిర్లక్ష్యం కాదు…..” ఈ తరహాలో సాగుతున్న మెయిల్స్ కి ఏమని సమాధానం చెబుతాం…. “నిన్ను నేనేమీ అనలేదు … అది జనరల్ డిసిప్లిన్ కోసం చెప్పాను” అంటే ఆగేదెవరూ? శాంతించేదెవరూ? )

అదీ కథ! ఒక్క కోర్సుకే వద్దంటే ఇంత ఎంటర్టైన్మెంట్ వస్తూ ఉంటే… పాపం అధ్యాపక వృత్తిలో ఉన్న వాళ్ళు ఇలాంటివి ఎన్ని ఈమెయిల్స్ చూస్తారో, ఎంత మందిని భరిస్తారో!!

Again, Ibsen catches…and holds my attention throughout… with the pure beauty of a simple and realistic narrative! Timeless classic!!

I would call this particular scene a defining moment … as far as I am concerned:
****
Mrs. Stockmann: But this is too shameful! Why should every one turn against you like that?
Dr. Stockmann (angrily): I will tell you why. It is because all the men in this town are old women—like you; they all think of nothing but their families, and never of the community.
Mrs. Stockmann (putting her arm into his): Then I will show them that an old woman can be a man for once. I am going to stand by you, Thomas!
Dr. Stockmann: Bravely said, Katherine! It shall be made public—as I am a living soul! If I can’t hire a hall, I shall hire a drum, and parade the town with it and read it at every street-corner.
****

And a few more that I loved reading and experiencing:

1) Some gems from Dr Stockmann’s speech in Act 4, which still appear to hold true, 130 years after they were written!

Dr. Stockmann: The majority never has right on its side. Never, I say! That is one of these social lies against which an independent, intelligent man must wage war. Who is it that constitute the majority of the population in a country? Is it the clever folk, or the stupid? I don’t imagine you will dispute the fact that at present the stupid people are in an absolutely overwhelming majority all the world over. But, good Lord!—you can never pretend that it is right that the stupid folk should govern the clever ones I (Uproar and cries.) Oh, yes—you can shout me down, I know! But you cannot answer me. The majority has might on its side—unfortunately; but right it has not. I am in the right—I and a few other scattered individuals. The minority is always in the right. (Renewed uproar.)

****
Dr. Stockmann: Good heavens—of course I am, Mr. Hovstad! I propose to raise a revolution against the lie that the majority has the monopoly of the truth. What sort of truths are they that the majority usually supports? They are truths that are of such advanced age that they are beginning to break up. And if a truth is as old as that, it is also in a fair way to become a lie, gentlemen. (Laughter and mocking cries.) Yes, believe me or not, as you like; but truths are by no means as long-lived at Methuselah—as some folk imagine. A normally constituted truth lives, let us say, as a rule seventeen or eighteen, or at most twenty years—seldom longer. But truths as aged as that are always worn frightfully thin, and nevertheless it is only then that the majority recognises them and recommends them to the community as wholesome moral nourishment. There is no great nutritive value in that sort of fare, I can assure you; and, as a doctor, I ought to know. These “majority truths” are like last year’s cured meat—like rancid, tainted ham; and they are the origin of the moral scurvy that is rampant in our communities.

****

2) And towards the climax –

Mrs. Stockmann: There is no doubt they have behaved very ill toward you, Thomas; but is that sufficient reason for our leaving our native country for good and all?

Dr. Stockmann: If we went to another town, do you suppose we should not find the common people just as insolent as they are here? Depend upon it, there is not much to choose between them. Oh, well, let the curs snap—that is not the worst part of it. The worst is that, from one end of this country to the other, every man is the slave of his Party. Although, as far as that goes, I daresay it is not much better in the free West either; the compact majority, and liberal public opinion, and all that infernal old bag of tricks are probably rampant there too. But there things are done on a larger scale, you see. They may kill you, but they won’t put you to death by slow torture. They don’t squeeze a free man’s soul in a vice, as they do here. And, if need be, one can live in solitude. (Walks up and down.) If only I knew where there was a virgin forest or a small South Sea island for sale, cheap—

3) And the concluding scene….

***
Morten: And what are we going to do, when you have made liberal-minded and high-minded men of us?
Dr. Stockmann: Then you shall drive all the wolves out of the country, my boys!
(EJLIF looks rather doubtful about it; MORTEN jumps about crying “Hurrah!”)
Mrs. Stockmann: Let us hope it won’t be the wolves that will drive you out of the country, Thomas.
Dr. Stockmann: Are you out of your mind, Katherine? Drive me out! Now—when I am the strongest man in the town!
Mrs. Stockmann: The strongest—now?
Dr. Stockmann. Yes, and I will go so far as to say that now I am the strongest man in the whole world.
Morten: I say!
Dr. Stockmann (lowering his voice). Hush! You mustn’t say anything about it yet; but I have made a great discovery.
Mrs. Stockmann: Another one?
Dr. Stockmann: Yes. (Gathers them round him, and says confidentially:) It is this, let me tell you—that the strongest man in the world is he who stands most alone.
Mrs. Stockmann: (smiling and shaking her head). Oh, Thomas, Thomas!
Petra: (encouragingly, as she grasps her father’s hands). Father!
***
Timeless Classic!

Satyajit Ray made a movie “Ghanashatru” with Soumitra Chatterjee…based on this play. And now… I am desperate to watch it at the first chance I get!

I started with “Ghosts” and went on to “The Wild Duck“. Whenever I read a play (I read very few)… first thing that I love about it used to be the dialogues and in the case of Bergman, it was also the descriptions. But in these two plays, I primarily liked the narrative as a whole. Although both these Ibsenian plays had some kind of similarities in terms of the characterizations (and also with those two or three August Strindberg plays that I read last year….Perhaps, more on these thoughts later!)… I am particularly affected by this concept of “Life-Lie” or the Norwegian word- “Livslognen” from “The Wild Duck”

Here is an excerpt from the play, to put the word in context:

*********************

Gregers: And what remedy are you applying in Hialmar’s case?
Relling: My usual one. I am cultivating the life-illusion* in him.
Gregers: Life-illusion? I didn’t catch what you said.
Relling: Yes, I said illusion. For illusion, you know, is the stimulating principle.
….
…….
Gregers: Poor unfortunate old man! Yes; he has indeed had to narrow the ideals of his youth.
Relling: While I think of it, Mr. Werle, junior — don’t use that foreign word: ideals. We have the excellent native word: lies.
Gregers: Do you think the two things are related?
Relling: Yes, just about as closely as typhus and putrid fever.
Gregers: Dr. Relling, I shall not give up the struggle until I have rescued Hialmar from your clutches!
Relling: So much the worse for him. Rob the average man of his life-illusion, and you rob him of his happiness at the same stroke.

(* The actual term is livslognen. Its translated as Life-lie, Life-illusion etc in the various English translations of the play.)
*****************************

I can’t explain the multitude of thoughts crossing themselves inside me, as I repeat the words “Life Lie” to myself again and again. I can neither accept nor deny the idea. It looks so unrealistically real…. also really unrealistic to me and both at once too! It seems too good to be true..and too bad to be false … perhaps, “livslognen” is really meant to be that.

What is your livslognen? What is mine? Reality, perhaps!

Now, I am with “George Bernard Shaw” by G.K.Chesterton … As if the paths this journey is taking are not enough, Chesterton now says:

Any ordinary leader-writer (let us say) might write swiftly and smoothly something like this: “The element of religion in the Puritan rebellion, if hostile to art, yet saved the movement from some of the evils in which the French Revolution involved morality.” Now a man like Mr. Shaw, who has his own views on everything, would be forced to make the sentence long and broken instead of swift and smooth. He would say something like: “The element of religion, as I explain religion, in the Puritan rebellion (which you wholly misunderstand) if hostile to art—that is what I mean by art—may have saved it from some evils (remember my definition of evil) in which the French Revolution—of which I have my own opinion—involved morality, which I will define for you in a minute.” That is the worst of being a really universal sceptic and philosopher; it is such slow work. The very forest of the man’s thoughts chokes up his thoroughfare.

Ah…and the list keeps getting incremented!

“Malcolm leads his wife by the arm over to the old Mrs Armfeldt. Polite greetings are exchanged. Malcolm and Desiree, very formal. Malcolm and Fredrik, very severe. Anne and Charlotte, very hypocritical. Malcolm and Anne, very curious. Charlotte and Desiree, very armed.”

ఇక్కడ నుంచి ఆ పది పదిహేను నిముషాల ప్రయాణంలోనే భలే సాగింది సంభాషణ. నా చేత జర్మన్ ప్రాక్టీస్ చేయించాలని ఆవిడ కంకణం కట్టేశారు. ఓపిగ్గా ప్రతీదీ జర్మన్లో అడగడం/చెప్పడం నేను అర్థమైనంత అర్థం చేస్కుని, ఇంగ్లీషులో జవాబిస్తూంటే ఆవిడ సరిగ్గా అర్థం చేస్కున్నానో, లేదో చెప్పడం : ఇలాగ. ఇక్కడ నాకు తారసపడ్డ వారిలో సాధారణంగా నూటికి తొంభై ఐదు శాతం మంది నాతో బానే మాట్లాడారు కానీ, ఈ వయసు వారితో ఇప్పటిదాకా ఇంత స్నేహంగా సాగిన సంభాషణ లేదు ఊరికే నేను “నా మట్టుకు నాకు జర్మన్లు స్నేహంగానే ఉన్నట్లు అనిపిస్తారు” అని చెప్పిన ప్రతిసారీ “చ, నిజమా” అంటూ నా వైపు జాలిగా చూసే నా సహోద్యోగులకు (వీళ్ళలో చాలా మంది జర్మన్లే అయినా కూడా ఏమిటో వాళ్ళు అంత స్నేహంగా ఉండరని వాళ్ళే అంటారు..హీహీ) ఈ బామ్మగారిని చూపించాలి అనిపించింది వెంటనే!

ఇది సంజ్ఞా పరిచ్ఛేదము-సంధి పరిచ్ఛేదము-శబ్ద పరిచ్ఛేదము-కారకాది పరిచ్ఛేదము-క్రియా పరిచ్ఛేదమని యైదు పరిచ్ఛేదములుగాను-అందు మొదటి పరిచ్ఛేదము భాషా ప్రకరణము-వణ్ ప్రకరణము-నామ ప్రకరణమని మూఁడు ప్రకరణములుగాను- రెండవ పరిచ్ఛేదము-అచ్సంధి ప్రకరణము-హల్సంధి ప్రకరణము-సముదాయ సంధి ప్రకరణమని మూఁడు ప్రకరణములుగాను- మూఁడవ పరిచ్ఛేదము-అజంత శబ్ద ప్రకరణము-హలంత శబ్ద ప్రకరణమని రెండు ప్రకరణములుగాను- నాల్గవ పరిచ్ఛేదము విభక్తి ప్రకరణము-సమాస ప్రకరణము-మిశ్ర ప్రకరణమని మూఁడు ప్రకరణములుగాను-ఐనవ పరిచ్ఛేదము క్రియాప్రకరణము-కర్తృపురుష ప్రకరణము-కారయితృపురుష ప్రకరణము-కర్మ పురుష ప్రకరణము-విశేష ప్రకరణమని యైదుప్రకరణములుగాను విభాగింపబడి యున్నది.

పుస్తకము – ప్రశ్నోత్తరాంధ్ర వ్యాకరణము
రచన – పుదూరు సీతారామశాస్త్రి

నాకేమీ అర్థం కావట్లేదు కానీ, ప్రశ్నోత్తరాల్లో వ్యాకరణం చెబుతున్నారని అర్థం చేసుకొన ప్రయత్నిస్తున్నా.

(No, I don’t have any soft or hard feelings towards any religion particularly. I am just amazed at the way he began the narrative.)

“By definition, a technological project is a fiction, since at the outset it does not exist, and there is no way it can exist yet because it is in the project phase.

This tautology frees the analysis of technologies from the burden that weighs on analysis of the sciences. As accustomed as we have become to the idea of a science that “constructs, ” “fashions, ” or “produces” its objects,
the fact still remains that, after all the controversies, the sciences seem to have discovered a world that came into being without men and without sciences. Galileo may have constructed the phases of Venus, but once that
construction was complete her phases appeared to have been “always already present.” The fabricated fact has become the accomplished fact, the fait accompli. Diesel did not construct his engine any more than Galileo built his planet. Some will contend that the engine is out of Diesel’s control as much as Venus was out of Galileo’s; even so, no one would dare assert that the Diesel engine “was always already there, even before it was discovered .”No one is a Platonist where technology is concerned-except for very primitive, basic gestures l i ke the ones Leroi-Gourhan calls “techno­logical trends.”

Th is rejection of Platonism gives greater freedom to the observer of machines than to the observer of facts. ……..”